Inleiding

Als Nationaal instituut voor subatomaire fysica onderzoekt Nikhef de elementaire bouwstenen van de materie en het universum, hun onderlinge krachten en de structuur van ruimte en tijd.

Nikhef heeft 11 onderzoeksprogramma’s, van theorie en experimenten tot technische programma’s, en beschikt over eigen technische afdelingen met labs en werkplaatsen. Sinds 2026 heeft Nikhef ook een Artificial Intelligence themagroep.

Nikhef werkt wereldwijd samen in grote experimenten op het gebied van de deeltjes- en astrodeeltjesfysica.

Bij Nikhef werken meer dan 450 mensen, afkomstig uit zo’n 60 landen, waarvan ongeveer:

• Wetenschappelijke staf: 105
• Technici: 90
• Promovendi: 135
• Postdocs: 55
• Ondersteunende staf: 55
• Directeur: Prof. Jorgen D’Hondt

(Per juni 2026)

Nikhef is een samenwerkingsverband tussen de institutenorganisatie van NWO (NWO-I) en zes Nederlandse universiteiten.

Het onderzoek van Nikhef vindt plaats in experimenten bij deeltjesversnellers als de Large Hadron Collider (LHC) op CERN bij Genève en met detectoren voor kosmische straling, neutrino’s, donkere materie, zwaartekrachtsgolven en speciale elektroneigenschappen.

De experimentele onderzoekslijnen gaan hand in hand met theoretisch onderzoek, grensverleggende R&D voor toekomstige detectoren en de ontwikkeling van krachtige rekenmethodes en dataverwerking.

Nikhef heeft drie eigen technische afdelingen voor Mechanische Technologie, Elektronica Technologie en Computer Technologie. Zij ontwikkelen, ontwerpen en bouwen onderdelen en systemen die essentieel zijn voor de experimenten waaraan Nikhef deelneemt. Het instituut heeft in Amsterdam grote werkplaatsen en labs voor het technische werk.

Onderzoek op het gebied van deeltjes- en astrodeeltjesfysica is altijd op de grens van wat technisch haalbaar is. Nikhef- technici zijn daarom ervaren in state-of-the-art technieken en werken nauw samen met industriële partners, om te leren en om de eigen kennis te delen.

Nikhef is in 1975 opgericht om de krachten in de kernfysica en hoge-energiefysica in Nederland te bundelen. Het instituut komt voort uit twee eerdere onderzoekslijnen, die bij het Instituut voor Kernfysisch Onderzoek (IKO) en bij de universiteiten in Amsterdam en Nijmegen gevestigd waren.

In Amsterdam beschikte Nikhef in de jaren ’80 en ’90 over een eigen kleine elektronenversneller, de MEA/AmPS, voor kernonderzoek. Daarna is het kernonderzoek bij Nikhef afgebouwd, en werd het onderzoek steeds verder verlegd naar elementaire deeltjes.

In de jaren ’50 was Nederland een van de oprichters van het Europese deeltjeslab CERN. Met de oprichting van Nikhef vonden Nederlandse onderzoekers steeds betere aansluiting bij CERN en andere labs zoals Fermilab en DESY. Later is ook het onderzoek in de astrodeeltjesfysica en naar zwaartekrachtsgolven daar bijgekomen.

In de loop der jaren hebben steeds meer Nederlandse universiteiten zich bij het Nikhef-samenwerkingsverband aangesloten. Het hoofdgebouw van Nikhef is sinds 1980 gevestigd op Amsterdam Science Park en is in 2023 ingrijpend gerenoveerd.

Nikhef is nauw betrokken bij grensverleggend internationaal onderzoek op het gebied van deeltjes- en astrodeeltjesfysica. Per jaar publiceren Nikhef-onderzoekers ongeveer 450 wetenschappelijke artikelen en 20 proefschriften. Nikhef deelt regelmatig in internationale prestaties en successen.

2012 – Ontdekking van het higgsdeeltje op CERN
2015 – Eerste waarneming zwaartekrachtsgolven in de LIGO/Virgo-samenwerking
2017 – Eerste waarneming zwaartekrachtsgolven van neutronensterbotsing met LIGO/Virgo-detectoren en astronomische observatoria
2025 – Waarneming van meest energetische deeltje

Nikhef verzorgt onderwijs bij universiteiten en biedt stagemogelijkheden voor diverse opleidingen. Het stimuleert interesse in de fundamentele natuurkunde via outreach, evenementen, de media en eigen publicaties. Sommige Nikhef- technologie vindt via spin-offs en kennisoverdacht toepassingen in de industrie. Ongeveer twee derde van de gepromoveerde onderzoekers gaat aan de slag bij bedrijven en overheden.

Bij het Nationaal instituut voor subatomaire fysica Nikhef worden baanbrekende innovaties in de wetenschap en de technologie gecombineerd. Daarmee draagt Nikhef bij aan toonaangevende instrumenten, experimenten en ontdekkingen in de deeltjesfysica wereldwijd.

Een fraai voorbeeld van deze succesvolle combinatie van wetenschap en technologie is de VELO-detector. Deze door Nikhef en andere instituten gebouwde Vertex Locator staat centraal in het LHCb-experiment op CERN, dat speurt naar verschillen tussen materie en antimaterie.

De VELO lokaliseert met micrometerprecisie de botsingen van protonen in de LHC-versneller. Hierdoor worden de exacte beginpunten van deeltjessporen vastgesteld, wat nodig is om deeltjes en antideeltjes waar te nemen en te analyseren.
Deze oorspronkelijke VELO-detector werd in de periode 2010-2018 gebruikt, en is nu vervangen door een nieuwe versie.